1980'lerin ABD Tasarruf ve Kredi Krizi: Risk Neden Hafife Alındı?

1980'lerin başında ABD'de bir tasarruf ve kredi kurumuna para yatırdığınızı düşünün. Bu kurum, topladığı mevduatla insanlara uzun vadeli ev kredileri veriyor. Siz hesabınızdaki tutarı görüyorsunuz; kurum ise verdiği kredilerin ödemelerini yıllar içinde almayı bekliyor. Düzen, faizler görece istikrarlıyken anlaşılır görünüyor. Fakat faizler hızla yükseldiğinde kurumun yeni mevduat çekmek için ödediği tutar artıyor. Önceden verdiği düşük faizli kredilerden gelen gelir ise aynı hızla yükselmiyor. Dışarıdan güvenli görünen bir kurumun içinde ciddi bir açık oluşabiliyor.

ABD'deki tasarruf ve kredi krizi yalnızca yanlış kararlar veren birkaç yöneticinin hikâyesi değildi. Faizlerdeki değişim, kurumların yapısı, mevduat güvencesi, değişen kurallar ve yetersiz denetim bir araya geldi. Psikolojik etkenler bu ortamda önem kazandı. Ancak her yöneticinin ne düşündüğünü kesin olarak bilemeyiz. Aşırı güven, başkalarını izleme ve kurtarılacağını varsayma gibi kavramlar, belgelenmiş kararları anlamaya yardımcı olan açıklamalardır; tek başlarına kanıtlanmış birer niyet değildir.

Yatırımın Gücü ve Stratejik Temeller

Tasarruf ve kredi kurumlarının temel işi, halktan topladıkları parayla özellikle ev kredilerini finanse etmekti. Bu modelin zayıf noktası zamandı: Kurum, mevduat sahibine ödeyeceği faizi görece kısa aralıklarla değiştirmek zorunda kalabilirken ev alıcısına verdiği kredinin faizi uzun süre sabit kalabiliyordu. 1970'lerin sonundaki yüksek enflasyonun ardından ABD'de faizler sert biçimde yükselince bu fark kurumları sıkıştırdı. Bir ev sahibinin eski kredi sözleşmesi kendisi için avantajlı kalırken aynı sözleşme, onu finanse eden kurum için giderek daha az gelir getiriyordu.

Bu noktada önemli stratejik soru şuydu: Kurum açığı kabul edip küçülecek miydi, yoksa daha yüksek kazanç umuduyla yeni riskler mi alacaktı? 1980'lerde yapılan düzenleme değişiklikleri, kurumların bazı yeni faaliyetlere girmesini kolaylaştırdı. Değişikliklerin amacı zor durumdaki sektöre hareket alanı açmaktı; fakat zararlarını telafi etmeye çalışan bazı kurumlar ticari gayrimenkul gibi daha riskli alanlara yöneldi. Burada psikolojik açıdan anlaşılır bir baskı vardı: Zararın kesinleştiğini kabul etmek güçtür. Yine de her riskli kararın yalnızca kayıptan kaçınma duygusuyla verildiğini söylemek mümkün değildir. Kuralların ve mali teşviklerin de güçlü etkisi vardı.

Risk Yönetimi ve Portföy Çeşitlendirme Stratejileri

Bir kurum çok sayıda kredi vermiş olabilir. Fakat bu kredilerin önemli bölümü aynı bölgedeki emlak piyasasına bağlıysa sayıların çokluğu gerçek bir çeşitlendirme sağlamaz. Bölgedeki fiyatlar düştüğünde veya yeni projeler beklenen geliri getirmediğinde birçok kredi aynı anda sorunlu hale gelebilir. Bu, krizin günlük hayata çevrilebilecek derslerinden biridir: Birbirinden ayrı görünen varlıkların aynı kötü habere nasıl tepki vereceğine bakmak gerekir.

Mevduat güvencesi başka bir ayrım yaratıyordu. Sigorta, belirli koşullar ve sınırlar içinde mevduat sahibini korumak için tasarlanmıştı. Kurumun yöneticilerine, hissedarlarına veya bütün faaliyetlerine risksizlik sağlamıyordu. Buna rağmen güvence, bazı kişilerde tehlikenin olduğundan küçük olduğu izlenimini yaratabilir. İktisatta buna bazen ahlaki tehlike denir: Bir kararın olumsuz sonucunun tamamını kendisinin üstlenmeyeceğini düşünen kişi, daha fazla risk alabilir. Bu kavram, dönemin bütün yöneticilerinin aynı düşünceyle hareket ettiğini değil, sistemde böyle bir teşvik oluşabildiğini anlatır.

Bir mevduatın korunmasıyla, o mevduatı kullanan kurumun doğru kararlar vermesi aynı şey değildir.

Başkalarını izleme eğilimi de dikkat gerektirir. Birden fazla kurum yeni ve kârlı görünen alanlara giriyorsa bu hareket, tek başına o alanın güvenli olduğunu göstermez. Her kurum kendi hesabını yapmak yerine çevresindekilerin başarısını kanıt sayarsa ortak bir hata büyüyebilir. Bu durum sürü davranışı olarak açıklanabilir. Krizde böyle bir psikolojinin rol oynamış olması makuldür; ancak tek tek kararların nedenini saptamak için kurum kayıtları ve denetim bulguları gerekir.

Finansal Analiz ve Veriye Dayalı Karar Mekanizması

Sorunun nasıl anlaşıldığına bakınca psikolojik açıklama ile ölçülebilir gerçekler ayrılır. Faiz giderlerinin kredi gelirlerini aşması, tahsil edilemeyen krediler ve değer kaybeden varlıklar kurumların mali durumunda iz bırakıyordu. Denetimler, zararların kayda geçirilmesi ve kurumların kapatılması bu sorunları görünür hale getirdi. ABD'de 1989 tarihli düzenlemeyle Resolution Trust Corporation adlı kurum, kapanan çok sayıda tasarruf ve kredi kurumunun işlerinin tasfiyesinde görev aldı. FDIC'nin döneme ilişkin tarihsel incelemeleri, krizi faiz baskısı, mevzuat değişiklikleri, riskli faaliyetler ve denetim sorunlarının birlikte oluşturduğu bir süreç olarak ele alır.

Bir finans kuruluşunu değerlendirirken yalnızca vaat edilen faiz oranına veya geçen yıl açıklanan kâra bakmak yeterli değildir. Paranın nereden geldiğini, nereye bağlandığını ve koşullar değişirse ne olacağını sormak daha açıklayıcıdır. Tarihsel olayın bugüne taşınabilecek kontrol soruları şunlardır:

• Kurumun müşterilerine ödediği faiz artarken verdiği eski kredilerden kazandığı faiz aynı düzeyde mi kalıyor?
• Krediler farklı alanlara mı dağılmış, yoksa aynı emlak piyasasına mı dayanıyor?
• Açıklanan kârın yanında ödenmeyen krediler ve olası zararlar da görülüyor mu?
• Mevduat güvencesinin kapsamı ve sınırları ile kurumun kendi mali sağlığı birbirinden ayrılıyor mu?
• Yeni faaliyetlere geçiş, sağlam bir iş planına mı dayanıyor, yoksa eski zararları hızla kapatma beklentisine mi?

Bu sorular tek başına bir kurumun batacağını veya ayakta kalacağını söylemez. Yine de güven duygusunu somut bilgilerle sınamaya yarar. Özellikle 'diğer kurumlar da yapıyor' veya 'bir şekilde kurtarılır' gibi düşünceler, gelir-gider farkına ve verilen kredilerin niteliğine bakmanın yerini tutmaz. Krizin psikolojik dersi, duyguları tamamen ortadan kaldırmak değil, kararların dayandığı varsayımları açıkça görmektir.

Sonuç

1980'lerin ABD tasarruf ve kredi krizi, yükselen faizlerin kırılgan bir iş modelini nasıl zorlayabildiğini gösterdi. Bazı kurumların daha fazla risk alması, sorunların büyümesine katkıda bulundu. Aşırı güven, sürü davranışı ve korunacağına dair varsayımlar bu kararları anlamaya yardımcı olabilir; fakat krizin tek açıklaması değildir. En temel ayrım basittir: Mevduat sahibine sağlanan güvence, o parayı yöneten kurumun sağlıklı olduğu anlamına gelmez. Finansal kararları değerlendirirken önce bu ayrımı ve rakamların gösterdiği riski görmek gerekir.